آموزش آداب توالت به کودکان کم توان ذهنی

 یکی از مشکلات رایج در کودکان کم توان ، تاخیر در یادگیری امور روز مره زندگی از جمله مهارتهای مربوط به نظافت شخصی و کنترل ادار و مدفوع است . در شرایط عادی انتظار داریم کودک در خلال سالهای دوم تا سوم با ارادی شدن کنترل روی اسفنکترهای مخصوص دفع ادرار یا مدفوع خود ، به تدریج کنترل را یاد بگیرد ولی طبیعتا این امر در کودکان کم توان  دچار تاخیر می شود . فرایند کنترل از یک سو مستلزم رشد یافتگی راه های عصبی و ساختارهای آنا تومیکی است و از سوی دیگر کودک باید آ گاهی و حساسیت لازم را به علایم درونی بدن خود ( فشار مثانه ) داشته باشد . همچنین شرایط محیطی نیز در این میان نقش بنیادی دارند .

در مورد کنترل ادرار و مدفوع در زمان خواب باید گفت که همان شرایطی که یادگیری عمل دفع روزانه را در زمان و مکان مناسب تسهیل می کنند، موجب نگهداری یا دفع متناسب د رخلال شب نیز می شوند .با توجه به نکات ذکر شده بدیهی است که برای یادگیری کنترل ، کودک باید از یک پرسش و آمادگی ذهنی و بدنی برخوردار باشد تا بتوان آ‌موزش را برای وی شروع نمود .در اینجا آموزش کنترل طی یک روند چهار مرحله ای مطرح شده است ولی قبل از شروع آموزش جهت آمادگی های مورد نیاز لازم است دو مرحله مقدماتی اجرا گردد الف) پیدا کردن ساعات تخلیه   قبل از اینکه به امر شرطی کردن یا آموزش کنترل بپردازید، لازم است محدوده ساعاتی را که کودک ادرار خود را تخلیه میکند پیدا کنید .برای این منظور  به مدت یک هفته هرروز پوشک کودک را با فاصله های نیم ساعته چک کنید و هر بار که خیس کرده بود ساعت مربوطه را در جدولی مانند جدول زیر ثبت کنید  

در پایان هفته تلاش کنید محدوده های ساعاتی را که کودک خیس کرده است را پیدا کند . برای مثال ممکن است کودک شما اکثرا یکبار بین ساعات 8و 9 و بار دیگر حدود ساعت 12 ادرار کرده باشد .پس از پیدا کردن میانگین یا محدوده ساعت تخلیه می تواند آ‌موزش های خود را در این ساعات اجرا کنید. ب) آماده شدن برای شروع آموزش 1) در ابتدا لباسی که به راحتی قابل پوشیدن و در آوردن باشد .  2) لازم است کودک بتواند به راحتی روی توالت بنشیند و تقلا نکند ، برای سهولت کار می توانید از صندلی یا لگن بچه گانه مناسب استفاده کنید 3) زمانی که مکان توالت  مشخص شد، وبا توجه به محدوده  زمانی مشخص شده برای ادرار از دو تا سه ساعت قبل از آن جهت افزایش ادرار به وی نو شیدنی و یا میوه های آبدار زیادی بدهید 4) برای تقویت  کودک مقداری خوراکی و تنقلات مانند پفک ، آجیل و...آماده کنید . 

مراحل آموزش

قدم اول :نشستن روی توالت : هدف این است که برای کودک روشن شود که ازوی چه انتظاری دارید و آن  اینکه در توالت ادرار کند ،کودک را روی توالت قرار دهید ( لازم است قبلا مایعات زیادی به وی داده باشید ) و او را تشویق به ادرار کردن کنید، هر وقت ادرار کرد به وی پاداش دهید .شاید این کار به مدت 2ساعت طول بکشد و کودک باید در این مدت بدون لباس باشد . به یاد داشته باشید که هرچه قبلا به وی نوشیدنی بیشتری داده باشید احتمال اینکه ادرار کند بیشتر می شود.پس از دادن جایزه به وی اجازه دهید دستشویی را ترک و بازی کند و سپس دوباره در محدوده ساعت بعدی وی را به توالت برگردانید ،اگر کودک ادرار نکرد این بار برای خوب نشستن به وی جایزه دهید.

قدم دوم :ایجاد مهارتهای مربوط به توالت مستقل:‌هدف این است که خود کودک با هدف دستشویی کردن به توالت برود . در این مرحله نیز کودک باید بدون لباس باشد و روی یک صندلی نزدیک توالت بنشیند و اگر به دستشویی رفت و ادرار کرد به وی پاداش دهید . ( پاداش باید هنگامی باشد که در توالت است ) وقتی کودک از دستشویی برگشت صندلی وی را کمی دورتر و روی صندلی اسباب بازی و سرگرمی قرار دهید اگر کودک بعد از 5 دقیقه ادرار نکرد ، به خاطر خوب نشستن به وی جایزه دهید،اگر کودک روی صندلی ادرار کرد او را مجبور به اجرای روند اصلاحی زیر نمائید:1) اورا مجبور به برداشتن دستمال کنید 2) از وی بخواهید لباس و صندلی را پاک کند3) وی را مجبور کنید دوش بگیرد ، بهتر است آب خیلی سرد باشد تا احساس نا خوشایندی داشته باشد 4)‌برای یک زمان 5 دقیقه ای پاداش نگیرد 5) او را به دستشوئی برگردانید و بخواهید روی توالت بنشیند تا زمانی که ادرار کند. 

قدم سوم: افزایش مهارتهای توالت : هدف این مرحله برای کودک این است که بتدریج یاد بگیرد هر وقت دور از دستشوئی است به سمت آن رفته ، لباسهایش را درآورد و در توالت ادرار کند .پس از دوبار موفقیت کودک، صندلی را کمی دورتر و تکه های لباس را بیشتر کنید. هر بار که ادرار کرد به وی پاداش دهید این پاداش باید زمانی باشد که هنوز روی کاسه توالت است.به وی یک استراحت کوتاه دهید و وقتی که بر گشت صندلی وی را کمی دورتر و یک تکه لباس اضافه نمایید. اگر کودک بعد از 5 دقیقه ادرار نکرد ، برای ادامه نشستن روی صندلی به وی پاداش دهید .اگر در شورت ادرار کرد او را وادار کنید به اجرای مرحله اصلاحی که در قدم دو ذکر شده است .صندلی را کمی نزدیکتر و یک تکه از لباس ها را کم کنید .شما باید مرحله 3 را آنقدر ادامه دهید تا کودک بتواند با موفقیت از صندلی بلند شود ،‌به دستشویی برود ، لباسهایش را در آورد و روی توالت بنشیند .وقتی کودک کاملا به مرحله 3 مسلط شد وارد مرحله بعدی  شوید.

قدم 4 : تثبیت: در این مرحله هر 15تا 30 دقیقه یکبار شورت کودک را چک کنید و از وی سئوال کنید (خشکی؟ )  می توانید به او آموزش دهید که برای پاسخ دادن خودش به شورتش دست بزند و خیسی آنرا احساس کند،‌اگر کودک خشک بود او را تشویق کنید ،‌ببوسید و به وی خوراکی بدهید و اگر کودک خیس بود بگوئید ( بد ، شورتت خیس شده ) و او را مجبور کنید مراحل اصلاحی را اجرا کند  سپس به مرحله 3 بر گردید و آنرا تا آنجا ادامه دهید که کودک از صندلی بلند شود و به دستشویی برود .اگر کودک در مرحله 4 با موفقیت و به شکل مستقل ادرار کرد به وی پاداش بیشتری بدهید و به تدریج فاصله بین چک کردنهارا تا جایی زیاد کنید که دیگر نیازی به چک کردن نباشد .وقتی که کودک فهمید که از وی چه انتظاری دارید ، به تدریج کمک های فیزیکی خود را کم و همچنین دوره های تقویت را کمی طولانی تر کنید تا در نهایت سر نخ های کلامی نیز کمتر گردند . بعد از اینکه با یک برنامه فشرده به مدت 2 تا 3 روز کار کردید ، به یک برنامه عادی تری برگردید :1) چک کردن پوشک یا مرحله پوشک خشک را قبل یا بعد از غذا و یا قبل از خواب ویا در زمان هایی که می دانید احتمال داشتن ا درار بیشتر است ، اجرا کنید 2) اگر کودک مجددا در شلوارش ادرار کرد ، طبق معمول به مرحله اصلاح برگردید 3) استفاده از پوشک را ادامه ندهید .

توجه : به خاطر داشته باشید که روند آموزشی بالا نوعی برنامه شکل دهی رفتار و زنجیره سازی است که از روشهای شناخته شده رفتار درمانی می باشد .برای موفقیت در این امر لازم است از یک سو صبر و حوصله زیاد داشته باشید و از سوی دیگر دقت در جزئیات ورعایت نکات ارایه شده به همان شکل مورد نظر ، ضروری است.